कंधार : इतिहास, धर्म आणि लोकपरंपरेचा अनोखा संगम
नांदेड जिल्ह्यातील कंधार हे केवळ एक ऐतिहासिक शहर नसून विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचा वारसा जपणारे महत्त्वाचे केंद्र म्हणून ओळखले जाते. कंधारच्या परिसरात हिंदू, बौद्ध आणि जैन धार्मिक परंपरांशी संबंधित अनेक पुरातत्त्वीय अवशेष आढळतात. भुईकोट किल्ला परिसर, मानसपुरी, नवरंगपुरा, बहादरपुरा आदी भागांत विखुरलेली शिल्पे आणि स्थापत्य अवशेष कंधारच्या प्राचीन वैभवाची साक्ष देतात. याच अवशेषांमध्ये आढळणारी नागशिल्पे कंधारच्या धार्मिक इतिहासातील एक वेगळा आणि अभ्यासनीय पैलू समोर आणतात.कंधार परिसरात विविध ठिकाणी नागांची कोरीव शिल्पे आढळतात. नागप्रतिमांना भारतीय धार्मिक आणि लोकपरंपरेत विशेष स्थान आहे. नाग हा केवळ सर्प म्हणून नव्हे, तर भूमी, जल, सुपीकता आणि संरक्षणाशी संबंधित दैवत म्हणूनही अनेक प्राचीन परंपरांमध्ये पूजला गेला आहे. त्यामुळे कंधारमधील नागशिल्पांचा अभ्यास केवळ कलात्मक दृष्टीने नव्हे, तर धार्मिक आणि सामाजिक इतिहासाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा ठरतो.
#कंधार_बहादरपुरातील_नागशिल्प
बहादरपुरा येथील श्री मारुती मंदिराच्या प्रांगणात नागशिल्प असल्याचे स्थानिक परंपरेत सांगितले जाते. अशा शिल्पांवरून त्या काळातील धार्मिक श्रद्धा, लोकविश्वास आणि सर्पपूजेच्या परंपरेचा अंदाज घेता येतो. मंदिर परिसरात नागप्रतिमेचे अस्तित्व हे पुढील काळातही या श्रद्धेचे लोकजीवनाशी असलेले नाते दर्शवते.
कंधार शहरातील मध्यवस्तीमध्ये असलेल्या एका प्राचीन वाड्यालाही या संदर्भात विशेष महत्त्व आहे. स्थानिक माहितीनुसार हा वाडा ‘टेळकीकरांचा वाडा’ किंवा ‘प्रधानांचा वाडा’ या नावाने परिचित आहे. या वाड्याच्या उजव्या कोपऱ्यावर नागदेवतेचे एक मंदिर आहे. तेथील दगडी शिळेवर दोन नाग कोरलेले असून त्यांपैकी एक नाग मोठ्या आकाराचा, तर दुसरा तुलनेने लहान आहे. या शिळेची उंची सुमारे चार फूट आणि रुंदी सुमारे चार फूट असल्याचे सांगितले जाते. नागांच्या फण्यांची रचना, शरीरावरील कोरीव तपशील आणि शिल्पाची मांडणी यामुळे हे शिल्प लक्षवेधी ठरते.#नागपंचमीला_आजही_जागी_होते_परंपरा
या प्राचीन शिल्पांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्याशी जोडलेली आजची लोकश्रद्धा. नागपंचमीच्या दिवशी या ठिकाणी मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात. पूजा-अर्चा आणि धार्मिक विधींच्या माध्यमातून नागदेवतेप्रती श्रद्धा व्यक्त केली जाते. नागपंचमीच्या दुसऱ्या दिवशी येथे भंडाऱ्याचे आयोजन करण्याची परंपराही असल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते.
आजच्या काळात या शिल्पांकडे केवळ धार्मिक श्रद्धेच्या दृष्टीने पाहण्यापेक्षा त्यामागील ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेणे आवश्यक आहे. एखाद्या ठिकाणी नागशिल्प आढळणे म्हणजे त्या परिसरातील सर्व लोक निश्चितच नागपूजक होते, असा थेट निष्कर्ष काढता येत नाही. मात्र, अशा शिल्पांची संख्या, त्यांची धार्मिक स्थळांशी असलेली सांगड आणि आजपर्यंत टिकून राहिलेली नागपंचमीची परंपरा यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कंधारच्या सांस्कृतिक इतिहासात नागपूजेला काही प्रमाणात महत्त्वाचे स्थान असावे, असे दिसून येते.#पुरातत्त्व_आणि_लोकपरंपरेचा_दुवा
कंधारचा इतिहास हा केवळ किल्ले, मंदिरे आणि राजकीय सत्तांच्या अवशेषांपुरता मर्यादित नाही. येथील दगडी शिल्पे, धार्मिक प्रतीके, लोकदेवता आणि सण-उत्सवांच्या परंपरा यांमधून सामान्य लोकांच्या श्रद्धाविश्वाचीही ओळख होते. नागशिल्पे हा त्यातील महत्त्वाचा दुवा आहे.
काळाच्या ओघात अनेक वास्तू बदलल्या, काही अवशेष दुर्लक्षित झाले; मात्र लोकपरंपरेतून काही श्रद्धा आजही जिवंत राहिल्या आहेत. कंधारमधील नागदेवतेचे स्थान आणि नागपंचमीच्या निमित्ताने होणारी पूजा ही त्याचेच उदाहरण म्हणता येईल. त्यामुळे या शिल्पांचे शास्त्रीय दस्तऐवजीकरण, छायाचित्रण, कालविनिश्चिती आणि पुरातत्त्वीय अभ्यास होणे गरजेचे आहे.#इतिहासाचा_जिवंत_वारसा
कंधारच्या भूमीत सापडणारी नागशिल्पे ही भूतकाळातील धार्मिक श्रद्धांची दगडी साक्ष आहेत, तर नागपंचमीच्या दिवशी होणारी पूजा हा त्या वारशाचा आजच्या लोकजीवनाशी जोडलेला जिवंत धागा आहे. मानसपुरी, नवरंगपुरा, बहादरपुरा आणि किल्ला परिसरातील विविध अवशेषांसोबत या नागशिल्पांचाही अभ्यास केला, तर कंधारच्या धार्मिक-सांस्कृतिक इतिहासाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते.म्हणूनच कंधारमधील नागशिल्पांकडे केवळ श्रद्धेचे प्रतीक म्हणून नव्हे, तर इतिहास, पुरातत्त्व, लोकसंस्कृती आणि धार्मिक परंपरा यांना जोडणारा मौल्यवान वारसा म्हणून पाहण्याची गरज आहे. शेकडो वर्षांच्या बदलत्या काळातही जपली गेलेली नागदेवतेची ही परंपरा कंधारच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
About the Author
