१७ सप्टेंबरचे औचित्य साधून स्वातंत्र्यसैनिक भाई गुरुनाथराव कुरूडे यांच्या संघर्षमय लोकसेवेचा प्रेरणादायी जीवनप्रवास
– निलेश गायकवाड (शब्द संकलन)भाई गुरुनाथ माणिकराव कुरूडे यांचा जन्म २८ डिसेंबर १९३२ रोजी बहाद्दरपुरा, ता. कंधार, जि. नांदेड येथे झाला.
इयत्ता ७ वी चे शिक्षण बहाद्दरपूरा
निजामकालीन उर्दूतून; पुढे नांदेडच्या पीपल्स कॉलेजमध्ये उच्च शिक्षण
भाई गुरुनाथ माणिकराव कुरूडे यांचे प्राथमिक शिक्षण निजामकालीन काळात उर्दू माध्यमातून सातवीपर्यंत झाले. त्यानंतर मराठी माध्यमाची सुरुवात झाल्यानंतर त्यांनी आपले शिक्षण मराठी माध्यमातून पुढे नेले. पुढील शिक्षणासाठी त्यांनी नांदेड येथील पीपल्स कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. त्या काळातील सामाजिक, राजकीय आणि शैक्षणिक परिस्थितीचा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर मोठा प्रभाव पडला.भाई कुरूडे यांच्या जीवनातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांचे आणि डॉ. भाई केशवराव धोंडगे यांचे असलेले जिव्हाळ्याचे संबंध. डॉ. केशवराव धोंडगे यांनी आपल्या सर्व सहकाऱ्यांच्या सहकार्याने श्री शिवाजी मोफत एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली. संस्थेच्या उभारणीच्या काळात त्यांनी कुरूडे साहेबांना आपल्या संस्थेत शिक्षक म्हणून काम करण्याची जबाबदारी दिली. कुरूडे साहेबांनीही ही जबाबदारी अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि निष्ठेने पार पाडली.
कुरूडे परिवार आणि केशवराव धोंडगे यांचे नाते केवळ राजकीय किंवा सामाजिक संबंधांपुरते मर्यादित नव्हते. केशवराव धोंडगे तब्बल १८ वर्षे कुरूडे परिवारासोबत एकत्र राहिले, अशी या परिवाराशी निगडित आठवण सांगितली जाते. त्यामुळे या सहवासातून निर्माण झालेली आत्मीयता पुढे त्यांच्या सामाजिक आणि राजकीय वाटचालीतही दिसून आली.
भाई गुरुनाथराव कुरूडे हे केशवराव धोंडगे यांना आपल्या राजकारणाचे आणि समाजकारणाचे खरे गुरु मानत. त्यांच्या विचारांचा, कार्यपद्धतीचा आणि समाजाशी असलेल्या बांधिलकीचा कुरूडे साहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वावर खोलवर प्रभाव पडला.
हैदराबाद संस्थानाच्या निजामशाहीच्या काळात मराठवाड्यातील जनजीवन अत्यंत कठीण होते. स्वातंत्र्याची जाणीव, देशभक्तीची भावना आणि निजामशाहीविरुद्धचा संघर्ष याच वातावरणात गुरुनाथराव कुरूडे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण झाली.
सुभाषचंद्र बोस यांच्या प्रतिमेचा धाडसी प्रसंग
स्वातंत्र्यपूर्व काळात बहाद्दरपुरा येथील शनिदेव मंदिराच्या ठिकाणी नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांची प्रतिमा काढण्यात आली आणि त्याखाली “तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आजादी दूंगा” हा वीर संदेश लिहिण्यात आला.
ही प्रतिमा आणि देशभक्तीचा संदेश रजाकारांच्या लक्षात आला. त्यांनी त्या प्रतिमेवर बंदुकीच्या गोळ्या झाडल्या आणि “हे कोणी काढले, त्याला आम्ही खतम करू”, अशी धमकी दिल्याचे सांगितले जाते.
या घटनेनंतर रजाकारांच्या सेवकांपैकी एका व्यक्तीने केशवराव धोंडगे यांनी सांगितले आणि गुरुनाथराव कुरूडे यांनी चित्र काढले, अशी माहिती दिली. त्यामुळे केशवराव धोंडगे आणि गुरुनाथराव कुरूडे यांना लक्ष्य करण्याचा रजाकारांचा बेत असल्याची माहिती संबंधित व्यक्तीने धोंडगे साहेबांना दिली.
धोका लक्षात येताच केशवराव धोंडगे आपल्या शिक्षणाच्या ठिकाणी आंबेजोगाई येथे निघून गेले, तर गुरुनाथराव कुरूडे हे परळी येथील त्याचे पाहुणे पारेकर यांच्या डिगोळ देवीचे या ठिकाणी गेले.
मात्र परिस्थिती प्रतिकूल असूनही त्यांच्या मनातील देशभक्तीची ज्योत विझली नाही.१५ ऑगस्ट १९४७ : भारत स्वतंत्र झाला, पण मराठवाडा अजूनही निजामाच्या ताब्यात
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. मात्र हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले नव्हते. त्यामुळे मराठवाड्यासह कंधार परिसरातील जनतेला स्वातंत्र्याचा पूर्ण अनुभव अजून मिळालेला नव्हता.
या परिस्थितीत गुरुनाथराव कुरूडे यांनी देशभक्तीची भावना प्रत्यक्ष कृतीतून व्यक्त केली.
त्यांनी काही देशमुखांच्या मुलांना सोबत घेऊन तिरंगा रॅली काढली. मात्र त्या भागातील देशमुखांचे प्रमुख रजाकारांचे हस्तक असल्याने ही रॅली त्यांच्या लक्षात आली.
रॅली पाहताच रजाकारांना पाचारण करण्यात आले आणि गुरुनाथराव कुरूडे तसेच देशमुखांच्या मुलांना ताब्यात घेण्यात आले.
त्या वेळी या मुलांचे वय कमी असल्याने त्यांच्यासाठी स्वतंत्र बालजेलची व्यवस्था नव्हती. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर तोडगा काढण्यात आला आणि प्रत्येक मुलावर त्या काळात ₹५० दंड असा ऐकुन ५०० रूपए दंड ठोठावण्यात आला, अशी माहिती त्यांच्या कार्याविषयीच्या नोंदीत नमूद असल्याचे तुम्ही सांगितले आहे.
या दंडाच्या पावतीला पुढे त्यांच्या स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून शासनमान्यतेच्या प्रक्रियेत महत्त्वाचा पुरावा मानण्यात आले. १९९० मध्ये शासनाने त्यांना स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून मान्यता दिली, अशी माहिती त्यांच्या “मी एक कार्यकर्ता” या पुस्तकातील नोंदीवर आधारित आहे.
स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून शासनमान्यता
रजाकारांच्या दडपशाहीला न घाबरता तिरंगा घेऊन रॅली काढणे, देशभक्तीचे विचार मांडणे आणि निजामशाहीच्या विरोधातील वातावरणात सक्रिय राहणे—या घटनांनी गुरुनाथराव कुरूडे यांच्या सार्वजनिक जीवनाला दिशा दिली.
त्यांच्या कार्याची पुढे शासनस्तरावर दखल घेण्यात आली आणि १९९० मध्ये त्यांना स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून मान्यता मिळाली, अशी नोंद त्यांच्या कार्याविषयीच्या पुस्तकात असल्याचे नमूद केले जाते.त्यामुळे त्यांचा स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून प्रवास हा केवळ सन्मानाचा विषय नसून, निजामशाहीच्या काळातील स्थानिक पातळीवरील संघर्षाची एक आठवण आहे.
—
१९७२ च्या भीषण दुष्काळाच्या काळात ते पंचायत समिती, कंधारचे सभापती होते. दुष्काळामुळे ग्रामीण भागात रोजगाराचा आणि पाण्याचा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला होता.या परिस्थितीत दुष्काळी रोजगार हमी योजनेच्या माध्यमातून कंधार तालुक्यासह नांदेड जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात रस्त्यांची विविध कामे करण्यात आली.
या कामांचा दुहेरी फायदा झाला—दुष्काळग्रस्त कुटुंबांच्या हाताला रोजगार मिळाला आणि ग्रामीण भागात आवश्यक असणारे रस्ते निर्माण झाले.
त्याच काळात पिण्याच्या पाण्याची समस्या सोडविण्यासाठी सुमारे १०० विहिरींची कामे करण्यात आली, अशी स्थानिक माहिती आणि त्यांच्या कार्याविषयीची परंपरागत नोंद आहे.
या विहिरींचे महत्त्व आजही कंधार तालुक्यातील जुन्या पिढीच्या आठवणींत जिवंत आहे. शंभरपैकी सुमारे पंचवीस विहिरी आजही अस्तित्वात असल्याचे स्थानिक ज्येष्ठ नागरिक सांगतात.
दुष्काळाच्या काळात केवळ तात्पुरती मदत न करता रोजगार, रस्ते आणि पाणी या तीन मूलभूत गरजांवर काम करण्याची त्यांची भूमिका त्यांच्या दूरदृष्टीचे दर्शन घडवते.
—
पंचायत समितीपासून विधानसभेपर्यंतग्रामीण जनतेशी निर्माण झालेला संपर्क आणि लोकसेवेची पार्श्वभूमी यामुळे गुरुनाथराव कुरूडे यांची राजकीय वाटचाल अधिक व्यापक झाली.
१९७८ च्या महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुकीत कंधार विधानसभा मतदारसंघातून त्यांनी शेतकरी कामगार पक्षाच्या उमेदवारीवर निवडणूक लढवली आणि विजय मिळवला.
त्यांना २९,८२५ मते मिळाली, तर काँग्रेसचे ईश्वरराव नारायणराव भोसीकर यांना १९,४२२ मते मिळाली.अशा प्रकारे दुष्काळाच्या काळात ग्रामीण जनतेसाठी काम करणारा कार्यकर्ता पुढे कंधारचा लोकप्रतिनिधी म्हणून महाराष्ट्राच्या विधानसभेत पोहोचला.
१९८० : अवघ्या ५५ मतांनी पराभव१९८० च्या विधानसभा निवडणुकीत त्यांनी पुन्हा कंधारमधून शेतकरी कामगार पक्षाच्या उमेदवारीवर निवडणूक लढवली.
या निवडणुकीत काँग्रेसचे ईश्वरराव नारायणराव भोसीकर यांना २९,४२६ मते, तर गुरुनाथराव कुरूडे यांना २९,३७१ मते मिळाली.त्यांचा पराभव अवघ्या ५५ मतांनी झाला.
इतक्या कमी मतांच्या फरकाने झालेला हा पराभव त्यांच्या मतदारसंघातील व्यापक जनसंपर्क आणि जनाधाराची कल्पना देतो.
—
रस्ते आणि विहिरींची जिवंत आठवण
गुरुनाथराव कुरूडे यांच्या सार्वजनिक कार्याची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्यांच्या कामाची प्रत्यक्ष ग्रामीण भागात राहिलेली चिन्हे.
दुष्काळाच्या काळात रोजगार हमी योजनेतून करण्यात आलेले रस्ते आणि पिण्याच्या पाण्यासाठी खोदण्यात आलेल्या विहिरी यांची आठवण आजही कंधार तालुक्यातील ज्येष्ठ नागरिक सांगतात.
काळ बदलला, अनेक पिढ्या बदलल्या; मात्र गावोगावी उभ्या राहिलेल्या काही जुन्या विहिरी आजही त्यांच्या त्या काळातील कामाची साक्ष देत आहेत.
लोकप्रतिनिधी बदलतात, पदे बदलतात; पण जनतेच्या उपयोगी पडलेली कामे इतिहासात कायम राहतात.—
संघर्षातून लोकसेवेपर्यंत
भाई गुरुनाथ माणिकराव कुरूडे यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहिले तर तो तीन महत्त्वाच्या टप्प्यांत दिसून येतो—
स्वातंत्र्याचा संघर्ष → ग्रामीण लोकसेवा → लोकप्रतिनिधित्व
तरुण वयात निजामशाही आणि रजाकारांच्या दडपशाहीच्या वातावरणात देशभक्तीची भूमिका घेणारे गुरुनाथराव पुढे पंचायत समितीच्या माध्यमातून ग्रामीण विकासात सक्रिय झाले आणि त्यानंतर विधानसभेत कंधारचे प्रतिनिधित्व केले.त्यांच्या जीवनाची ही वाटचाल केवळ एका व्यक्तीची राजकीय कारकीर्द नाही; ती कंधार आणि मराठवाड्याच्या एका ऐतिहासिक पिढीच्या संघर्षाची कहाणी आहे.
“देशासाठी संघर्ष, दुष्काळात जनतेच्या हाताला काम आणि लोकप्रतिनिधी म्हणून ग्रामीण विकास”—हीच भाई गुरुनाथ माणिकराव कुरूडे यांच्या सार्वजनिक जीवनाची ओळख.संकलन
निलेश अशोकराव गायकवाड#१७सप्टेंबर #स्वातंत्र्यसैनिक #भाई_गुरुनाथराव_कुरुडे #संघर्षमय_जीवनप्रवास #लोकसेवा #प्रेरणादायी_विचार #मराठी_न्यूज #कंधार #NileshGaikwad #SamataMarathiNetwork
About the Author
